พืชในวงศ์ขิง ข่า ขมิ้น มีหลาย ให้คุณค่าในแง่อาหาร และ ที่ให้คุณสมบัติทางชีวภาพ (bioactivity) เช่นฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ฤทธิ์ต้านการอักเสบ และฆ่าเชื้อจุลินทรีย์ ตัวอย่างเช่น ขิง ไพล และขมิ้น

สำหรับจี๋กุ๊ก ภาษาเขียนใช้คำว่าจีคุก จีแปลว่าดอกไม้ตูม (ท้องถิ่นเรียกต้นจี๋กุ๊ก และมักใช้ส่วนจี๋หรือช่อดอกตูม) เป็นอาหาร เป็นชื่อพื้นเมืองทางเหนือ เป็นพืชในวงศ์ ขิง ข่าขมิ้น แต่มีลักษณะคล้ายข่า เป็นพืชล้มลุกอายุหลายปี ต้นจี๋กุ๊ก สูงราวสองเมตรมีเหง้าใต้ดิน ใบเดี่ยวเรียงสลับกัน รูปใบขอบขนานโคนใบมน ปลายใบเรียวแหลม กาบที่โคนใบมีสีน้ำตาลแดง ดอกโผล่ออกจากพื้นดิน ออกดอกช่วงฤดูร้อนถึงฤดูฝน ชอบขึ้นตามชายป่าใกล้ห้วยลำธาร (1)

จากการสัมภาษณ์ผู้นำพันธุ์จากกะเหรี่ยงมาให้ แจ้งว่ามีจี๋กุ๊กมีสองชนิด ซึ่งจะต่างกันที่ลักษณะดอก แต่ในทางวิชาการจี๋กุ๊ก พบทั่วๆๆปและมีหลายชนิด สามารถนำมาใช้ประโยชน์คือ ดอก (หรือจี๋, จี) สดกินเป็นอาหาร หรือ ใช้ลวกกินกับน้ำพริก หรือใช้ใส่แกง (1) ทางกะเหรี่ยงเชียงใหม่ เรียกว่า เพาะซะ Ammomum sp. ใช้หน่ออ่อนของต้นกุ๊ก ใช้ต้มกินกับน้ำพริก ดอกสดกินเป็นอาหาร หรือ ใช้ลวกกินกับน้ำพริก หรือใช้ใส่แกง ใบ หั่นใส่ข้าวเบือ (2) ทางเหนือ

และจากการสัมภาษณ์ชาวสารภี ใช้จี๋คุ๊กสด กินกับส้มตำมะม่วง หรือมะละกอ หรือเมนูแกงจี๋กุ๊กใช้ จี๋กุ๊ก ใส่แกงเห็ดหูหนู ชะอม เห็ด ดอกนางแลว หรือจะใส่ปลาแห้ง ก็อร่อยไม่เบา พบข้อมูลการหมกจี๋กุ๊กในขี้เถ้าร้อน จะทำให้อ่อนนิ่มหอม นำมารับประทานกับยำหน่อไม้ได้ จี๋กุ๊ก จึงยังมีผู้รู้จักการใช้เป็นอาหาร แต่พบว่าค่อนข้างหาจี๋กุ๊กได้ยากขึ้น มีใช้ในตำรายาล้านนา ดังนี้

            ยาเจ็บคอ หื้อ (ให้) เอารากหมากไฟปู้ (มะไฟตัวผู้) หัวถั่วปู (รากถั่วพู) หลับมึน (ชุมเห็ด) รางเย็น ก้องเขาเขียว มังขะอุย จี๋กุ๊ก ปิ๊ดเต๊าะ (จุลพิษดำ) สารคำ (นนทรี) จะเอ็ม (ชะเอม) ตับเต่าน้อย ฝนน้ำข้าวเจ้ากิ๋นตา (กินและทา)

ยาแก้พิษการกิน  บ่รู้ปาก ปากบ่อออก (พูดไม่ออก)  กัดแข็ง (กระด้าง) อยู่ดังอั้นให้เอานอแรด เขากวาง งาช้าง เขาแกะ  ข้าวดำ แน่ปูลม งูตับตาล ดูกไก่ ดูกงูเหลือม ขี้คู่ เป่าให้ไหม้ ป้าน ตาสะเมา หญ้าหย่อมตีนหมา  เป้าน้อย จี๋กุ๊ก ไม้ค่อนก้อม ดูกป๋าฝา ยาดำ บดใส่เหล้ากิน (ตำรายาหริภุญชัย)

          จากการที่จี๋กุ๊ก เริ่มจะเลือนหายไปจากชุมชน ไม่สามารถหามาปรุงอาหารหรือยาได้ ผู้คนลืมเลือน ประกอบกับอาหารทันสมัยเข้ามาแทนที่มากขึ้น คนรุ่นใหม่ อาจไม่เคยลิ้มลองรสชาติของพืชชนิดนี้  ดังนั้น การอนุรักษ์ ปลูกกันไว้ทุกบ้าน และ ค้นคว้าสายพันธุ์จี๋กุ๊ก จึงเป็นที่น่าสนใจศึกษา

หมายเหตุ :ในพจนานุกรมล้านนาไทยฉบับแม่ฟ้าหลวง รวบรวมโดยศาสตราจารย์อุดม รุ่งเรืองศรี (หน้าที่๑๓๗) กล่าวถึง ต้นกุ๊ก(คุก) ว่าหมายถึงพืช สองชนิด ชนิดหนึ่งเป็นพืชตระกูลขิง ชื่อวิทยาศาสตร์เป็น Achasma sphaerocephalum (Baker) Holttum อีกชนิดเป็น กุ๊ก, อ้อยช้าง ชื่อวิทยาศาสตร์เป็น Lannea coromandelica Merr.วงศ์ Anacardiaceae ขึ้นตามป่า ใช้ทำยาได้ ดังนั้น ต้นกุ๊ก ดังกล่าวในพจนานุกรม ไม่ใช่ จึ๋กุ๊ก ที่นำมาใช้เป็นอาหารและยา

  เอกสารอ้างอิง:

1.        http://hkm.hrdi.or.th/knowledge/detail/165

2.        http://eherb.hrdi.or.th/search_result_details.php?herbariumID=93&name=%E0%B8%88%E0%B8%B5%E0%B9%8B%E0%B8%81%E0%B8%B8%E0%B9%8A%E0%B8%81

 

ปรึกษาเรื่องสมุนไพร/ภูมิปัญญาเพื่อสุขภาพได้ที่

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

e-mail:pharpost@gmail.com

www.pharmacy.cmu.ac.th

 

บทความโดย  รศ.ดร.ภญ.พาณี ศิริสะอาด

ภาพประกอบโดย   รศ.ดร.ภญ.พาณี ศิริสะอาด   และ สุภฎารัตน์ สุธีพรวิโรจน์

สกู๊ปพิเศษ
ข่าวเขียวมะกอก
ผักผลไม้ห้าสีมีประโยชน์..การรับประทานผักและผลไม้หลากสี เป็นการช่วยให้ร่างกายได้รับประโยชน์จากสารอาหารในผักต่างชนิดกัน
ข่าวเขียวมะกอก
เสี้ยว..พืชตระกูล เสี้ยว ชื่อวิทยาศาสตร์ขึ้นต้นด้วย Bauhinia พบว่ามีอยู่ ถึง 500 ชนิด เป็นพืชพื้นถิ่นของเอเชีย Family Leguminosae ที่รู้จักกัน
ข่าวเขียวมะกอก
ใบบัวบกเป็นพืชที่เหมาะสำหรับเตรียมเป็นเครื่องดื่มและอาหารหรือเป็นผัก ช่วงอากาศร้อน ช่วงเที่ยง ถึงบ่ายสอง..
ข่าวเขียวมะกอก
ข่อยในตำรายา..ข่อย Streblus asper Lour. ตระกูล Moraceae เป็นไม้มีค่า นับแต่ในอดีตมา แต่ปัจจุบัน ไม่ค่อยมีการนำมาใช้ประโยชน์ ข่อยที่มีกล่าวเล่าขานถึงคุณประโยชน์
ข่าวเขียวมะกอก
ผักบุ้ง..หรือ Ipomoea aquatica Forssk. เป็นที่รู้จักกันดี ในมื้ออาหารไทย เช่น ใช้ลวก นึ่ง แกล้มน้ำพริกกะปิ ใช้ผักบุ้ง ฉาบน้ำมัน ขดเป็นวง ราดด้วยน้ำกะทิข้นๆ
ทั้งหมด
บทความ / เรื่องน่ารู้
ข่าวเขียวมะกอก
กิจกรรมเตรียมความพร้อมนักศึกษาชั้นปีที่ 1 ปีการศึกษา 2560 สู่รั้วเขียวมะกอก วันที่ 1 และ 3 สิงหาคม 2560 ณ ห้องสสี และห้องคอมพิวเตอร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่"
ข่าวเขียวมะกอก
การเผยแพร่ความรู้สารเคมีอันตราย ในผลิตภัณฑ์ครัวเรือน..ผลิตภัณฑ์ใช้ในบ้านที่มีส่วนประกอบของสารเคมีอันตราย นับเป็นกลุ่มที่ต้องระวังความปลอดภัย ตั้งแต่การเลือกซื้อ วิธีการใช้ การเก็บรักษา และข้อควรระวัง
ข่าวเขียวมะกอก
โคกกระออม..ฤดูกาลนี้ ใบไม้เริ่มเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ร่วงโรย เริ่มย่างเข้าสู่ฤดูร้อน มีต้นไม้ใบหญ้าบางชนิดเริ่มเจริญงดงาม ให้คุณประโยชน์แก่เรา
ข่าวเขียวมะกอก
"ยาแก้ห้าต้น" ในบรรดา ยาล้านนา ผู้รู้ได้กล่าวไว้ว่า ยาแม่หรือยาหลักที่ควรมีไว้ ได้แก่ ยาแก้ห้าต้น ยาศรีมูลน้อย ยาศรีมูลหลวง ยาตรัสสมูล ..
ข่าวเขียวมะกอก
Congratulations! Rx?46..คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ขอแสดงความชื่นชมยินดีต่อบัณฑิตและผู้ปกครอง ในโอกาสรับพระราชทานปริญญาบัตร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ครั้งที่ 50 วันที่ 25 มกราคม?2559 ..
ทั้งหมด
ผู้สนใจเข้าศึกษา

PHARMACY@CMU

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

Copyright © 2015 Faculty of Pharmacy Chiang Mai University, All rights reserved.
by Information Technology Service Center

Faculty of Pharmacy Chiang Mai University
239, Suthep Road, Muang District, Chiang Mai
Thailand, 50200

ติดต่อสอบถาม โทรศัพท์  053-944342-3  โทรสาร  053-944390