ในตำรับยาล้านนา ปรากฏการใช้สมุนไพรเข้าคู่กันหลายคู่ เช่น ผักแคบ (ผักตำลึง) และผักเข้า (ฟักข้าว) ดังเช่นตำรับยาดังนี้ (1,2)

1. ขางกุม ไพรเขี้ยวสุก เอารากผักแฅบ รากผักเข้า รากคันถง นุมแน้ ฝนใส่น้ำเข้าจ้าวกินหาย

2. สันนิบาตไข้ เนื้อร้อน ตีนกำมือกำ แลชักแง้นดั่งอั้น อยาหื้อเอารากผักเข้า ผักแฅบ รากหมากคัง รากหมากแฅว้ง กอกเผือก ตาอ้อยดำ หัวทุน ช้าคอมค่อ ใบผักเค็ด ตำแช่กินหาย ฯ ๏

3. ไข้เปื่อนเลื่อน ห่มผ้าบ่ได้ หื้อเอารากหมาก รากพ้าว รากผักแฅบ ผักเข้า ยอดทัน รากก้วยตีบ รากหมากพู้ รากหนาด มาตำกับกัน แช่น้ำแล้วเอาก้านก้วยตีบมาทุบเป็นยูแล้วชุบพัด ใคว่ทังตัว ห่มผ้าได้ สว่างมาแลชื่อว่าดับเปียวขางแล๏

4. ยาจำเริญผิวงาม  เป็นยาจำเริญกินดีมีผิวพรรณวรรณะ เนื้อตนงาม  สะป๊ะเลือดลมก็ระงับโรคภัยแล  จักสร้างเอาเปลือกไม้ฝาง  เปลือกไม้แดง  เปลือกสุระปิ๊ด  เปลือกเดิงกา  เปลือกกอก  เปลือกเดื่อเกี้ยง  หญ้าหานไก่  ผากควาย  ห้อมเกี่ยว  ฝ้ายเฮื้อ  ผักเบี่ยว  รากผักแคบ  ผักเข้า  ง้วนหมู  ผักหนัง  เร็งจ่อน  บุลา  ใบสะหลี  หนักเท่ากันตำแล้วเคี่ยวเอาน้ำให้ขุ้นกินเทอะเนอฯ

5. ยาแก้ร้อนจะใคร่ให้เย็นดั่งอั้นเอา ขี้เมี่ยงเละ  อันเคี่ยวเสียยังเตานั้นมาตีให้ย่อย  แช่น้ำข้าวจ้าวไว้แล้วเอาผักแคบ  ผักเข้า ผักหนอก  ผักแว่นหญ้าผากควาย  ลับมืนหญ้าไซใบบง  มือมะน้ำมะฟัก  อ้อยดำหัวแหย่ง นมผา  หอยทะระ  ให้กิน

จากตัวอย่างตำรับดังกล่าว จะเห็นว่า ผักแคบ และผักเข้า เข้ายาตำรับแก้ไข้ สันนิบาตไข้ และโรคขาง ซึ่งเป็นโรคที่มีอาการร้อนภายในร่างกาย รูปแบบยาส่วนมากเป็นยาตำกินสด และ ยาฝน อีกทั้งเป็นยาชะโลม โดยรวมยาสมุนไพรหลายชนิดที่จัดเป็นยาเย็นมาก คือ ผักแคบ  ผักเข้า ผักหนอก  ผักแว่น หญ้าผากควาย  ลับมืน หญ้าไซ ใบบง  มือมะน้ำ มะฟัก  อ้อยดำ หัวแหย่ง นมผา และ หอยทะระ  ยา 14 ต้นนี้เย็นนัก

ดังนั้นการใช้ผักแคบ และ ผักเข้า จึงเป็นการเพิ่มฤทธิ์เย็นแก่ตำรับยา อย่างไรก็ดี การตั้งตำรับยา ควรปรึกษาหมอหรือผู้รู้เสียก่อน เว้นแต่การนำมารับประทานอาหาร เช่นผักแคบ ผักเข้า นำมาใช้ทำแกงจืด ในช่วงมีไข้ หรือเข้าตำรับแกงเลียง แกงแค หรือลวกจิ้มน้ำพริก ซึ่งจะลดความเย็น ลง โดยเฉพาะการลวกในน้ำร้อนที่ผสมน้ำมันพืชลงเล็กน้อย ในช่วงนี้ ผักทั้งสองกำลังชูช่อ อาจตั้งเมนูแยกหรือเมนูรวมกันได้ ตามความชอบ เนื่องจากผักเข้า อาจมีใบหนากว่า และหลายท่านอาจชอบผักแคบมากกว่า 

ผักแคบ หรือผักตำลึง ตามตำราแผนไทย กล่าวว่า (3) แก้ตาฟาง ตาแดง ตาแฉะ ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ รากรสเย็นแก้ตาขึ้นฝ้า ดับพิษทั้งปวง ต้มกินเป็นยาระบาย หัว รสเย็น ดับพิษทั้งปวง ใบมีรสเย็น ดับพิษร้อน ใช้ใบสดตำให้ละเอียด ทาถอนพิษตำแย หมามุ่ย หรือพิษจากสิ่งที่ทำให้แสบร้อน เช่นมดกัด ดอก รสเย็น ทาแก้คัน ส่วนผักเข้า หรือฟักข้าว ประโยชน์ทางยา (4) รากรับประทานเป็นยาถอนพิษไข้ พิษร้อน แก้ไข้ทั้งปวง ใบสดใช้ตำพอกปิดฝี และที่อักเสบ เป็นยาถอนพิษ

 

เอกสารอ้างอิง

 (1) ตำรายาเมืองน่าน แปลโดยเกริก อัครชิโนเรศ

(2) หนานดวงแก้ว สนินัต คัมภีร์มหาเภสัชตำรายา. ฉบับเพชรรัตน์สุวรรณลานนาไทย. ไม่ปรากฏ

(3) สมาคม ร.ร. แพทย์แผนโบราณ. ประมวลสรรพคุณยาไทย (ภาคสอง) ว่าด้วยพฤษชาติ วัตถุธาตุ และสัตว์วัตถุนานาชนิดฯ (วัดโพธิ์) ท่าเตียน พระนคร.

(4) พรทิพย์ เจิมวิเศษและคณะ, กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก และกองทุนภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. ประมวลสรรพคุณสมุนไพรไทย 1, องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก สถาบันการแพทย์แผนไทย. กรุงเทพมหานคร. 2555.

 

ปรึกษาเรื่องสมุนไพร/ภูมิปัญญาเพื่อสุขภาพได้ที่

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

e-mail:pharpost@gmail.com

www.pharmacy.cmu.ac.th

 

 

บทความโดย   รศ.ดร.ภญ.พาณี ศิริสะอาด

ภาพประกอบโดย สุภฎารัตน์ สุธีพรวิโรจน์

สกู๊ปพิเศษ
ข่าวเขียวมะกอก
ข่อยในตำรายา..ข่อย Streblus asper Lour. ตระกูล Moraceae เป็นไม้มีค่า นับแต่ในอดีตมา แต่ปัจจุบัน ไม่ค่อยมีการนำมาใช้ประโยชน์ ข่อยที่มีกล่าวเล่าขานถึงคุณประโยชน์
ข่าวเขียวมะกอก
ผักบุ้ง..หรือ Ipomoea aquatica Forssk. เป็นที่รู้จักกันดี ในมื้ออาหารไทย เช่น ใช้ลวก นึ่ง แกล้มน้ำพริกกะปิ ใช้ผักบุ้ง ฉาบน้ำมัน ขดเป็นวง ราดด้วยน้ำกะทิข้นๆ
ข่าวเขียวมะกอก
สมุนไพรที่เป็นคู่กัน ..ในตำรับยาล้านนา ปรากฏการใช้สมุนไพรเข้าคู่กันหลายคู่ เช่น ผักแคบ (ผักตำลึง) และผักเข้า (ฟักข้าว) ดังเช่นตำรับยา
ข่าวเขียวมะกอก
มะเขือแจ้..หรือมะเขือขื่น รู้จักกันดีในหมู่แม่ครัว หรือผู้นิยมอาหารประเภทน้ำพริก หรือส้มตำ เมื่อใดที่มีการตำน้ำพริก เช่น น้ำพริกกะปิ น้ำพริกปลาร้าชนิดต่างๆ ..
ข่าวเขียวมะกอก
จี๋กุ๊ก..พืชในวงศ์ขิง ข่า ขมิ้น มีหลาย ให้คุณค่าในแง่อาหาร และ ที่ให้คุณสมบัติทางชีวภาพ (bioactivity)
ทั้งหมด
บทความ / เรื่องน่ารู้
ข่าวเขียวมะกอก
กิจกรรมเตรียมความพร้อมนักศึกษาชั้นปีที่ 1 ปีการศึกษา 2560 สู่รั้วเขียวมะกอก วันที่ 1 และ 3 สิงหาคม 2560 ณ ห้องสสี และห้องคอมพิวเตอร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่"
ข่าวเขียวมะกอก
การเผยแพร่ความรู้สารเคมีอันตราย ในผลิตภัณฑ์ครัวเรือน..ผลิตภัณฑ์ใช้ในบ้านที่มีส่วนประกอบของสารเคมีอันตราย นับเป็นกลุ่มที่ต้องระวังความปลอดภัย ตั้งแต่การเลือกซื้อ วิธีการใช้ การเก็บรักษา และข้อควรระวัง
ข่าวเขียวมะกอก
โคกกระออม..ฤดูกาลนี้ ใบไม้เริ่มเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ร่วงโรย เริ่มย่างเข้าสู่ฤดูร้อน มีต้นไม้ใบหญ้าบางชนิดเริ่มเจริญงดงาม ให้คุณประโยชน์แก่เรา
ข่าวเขียวมะกอก
"ยาแก้ห้าต้น" ในบรรดา ยาล้านนา ผู้รู้ได้กล่าวไว้ว่า ยาแม่หรือยาหลักที่ควรมีไว้ ได้แก่ ยาแก้ห้าต้น ยาศรีมูลน้อย ยาศรีมูลหลวง ยาตรัสสมูล ..
ข่าวเขียวมะกอก
Congratulations! Rx?46..คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ขอแสดงความชื่นชมยินดีต่อบัณฑิตและผู้ปกครอง ในโอกาสรับพระราชทานปริญญาบัตร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ครั้งที่ 50 วันที่ 25 มกราคม?2559 ..
ทั้งหมด
ผู้สนใจเข้าศึกษา

PHARMACY@CMU

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

Copyright © 2015 Faculty of Pharmacy Chiang Mai University, All rights reserved.
by Information Technology Service Center

Faculty of Pharmacy Chiang Mai University
239, Suthep Road, Muang District, Chiang Mai
Thailand, 50200

ติดต่อสอบถาม โทรศัพท์  053-944342-3  โทรสาร  053-944390