เปิดโลกเขียวมะกอก
   

การเรียนรู้ เรื่อง ตรีผลา – ผลไม้สามอย่าง

ในทางการแพทย์แผนไทย ให้ความสำคัญกับธาตุภายในร่างกาย ที่อาจจะเจ็บป่วยตามฤดูกาลที่เปลี่ยนแปลงไป โดย กล่าวถึงการใช้ยาสมุนไพรเพื่อนำมาปรับธาตุในร่างกาย ตามฤดูกาลทั้งสาม เพื่อดูแลสุขภาพ โดยมีผลไม้สามอย่างที่ใช้เป็นยาสมุนไพรปรับธาตุร่างกายในฤดูร้อน  เนื่องด้วยในฤดูร้อน อากาศร้อน ของกิน อาหารมักบูดเสีย ทำให้กระเพาะอาหาร ลำไส้แปรปรวน เช่นท้องอืด ท้องเฟ้อ ท้องผูก หรือท้องเสีย ปวดท้อง และ เนื่องด้วยผลไม้สามอย่างนั้น หาได้ เตรียมได้ไม่ยาก เหมาะสมกับการนำมาใช้ในช่วงฤดูกาลนี้
ผลไม้สามอย่างหรือ ตรีผลา ได้แก่ สมอไทย สมอเทศ และ มะขามป้อม
สมอไทย Terminaliachebula Retz. เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบกลม ดอกเป็นช่อเล็ก ๆ สีขาว ออกเหลือง ออกลูกเป็นพวง ขั้วลูกยาว ผลเป็นเหลี่ยมไม่เกิน หกเหลี่ยม มีสีเขียว รสฝาดขม หวาน ใช้ประกอบอาหารได้ ตามสรรพคุณตำราแผนไทยได้แก่ เป็นยาระบาย ถ่ายเสมหะ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้บิด แก้ไข้ แก้ดีพิการ ดีพลุ่ง ดีเดือด นอนสะดุ้งหลับผวา (1)

สมอพิเภก Terminalia belerica Roxb. เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ ใบกลมโตเท่าฝ่ามือ ปลายใบแหลม หนาแข็ง กิ่งยืด ย้อยลงมา ดอกสีเหลือง เป็นช่อเล็ก ๆ ลูกกลมโต ขนาดพุดทรา สีน้ำตาลเหลือบสีขาวนวล ผลมีน้ำฝาด มีสารกลุ่มไพโรกาลรอล และ แคทีคอล สรรพคุณตามตำราแผนไทยได้แก่ ผลดิบ เป็นยาระบาย ผลสุกเป็นยาสมาน รักษาโรคท้องมาน โรคริดสีดวง (1)
มะขามป้อม Phyllanthus emblica Linn. เป็นไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง ขึ้นตามป่าเบ็ญจพรรณ และป่าแดง ลำต้นเกลี้ยง ใบเล็กฝอย ดอกเล็ก ๆ เป็นช่อ ลูกกลมโตขนาดลูกหมาก มีเนื้อเป็นสามพู ผลมีรสเปรี้ยว ขม ฝาด หวาน  รับประทานเป็นอาหารได้ ทำให้ชุ่มคอ ประโยชน์ทางยา ลูกตากแห้งต้มกิน แก้ไข้ แก้ไอ น้ำคั้นจากผล รับประทานแก้ท้องเสีย ขับปัสสาวะ หยอดตารักษาตาอักเสบ (1)
สาร ฟีนอลิกจากมะขามป้อมมีฤทธิ์ต้านเซลล์มะเร็งได้ โดยอาจเป็นผลมาจากฤทธิ์ในการเพิ่มภูมิคุ้มกันของสาร (Food Chemistry 2012;131:685-90.)
ผลไม้ทั้งสามชนิด หากนำมารวมกันในอัตราส่วนเท่ากัน ทางการแพทย์แผนไทย เรียกว่า พิกัดตรีผลา ใช้ในการดูแลสุขภาพในช่วงฤดูร้อนดังกล่าวมาแล้ว ในตำรายาใช้พิกัดตรีผลาในตำรับ ยาตรีผลาใหญ่ แก้โทษอุจจาระเสีย อุจจาระแข็งแน่นเฟ้อ แก้พิษเสมหะ พิษกำเดา พิษตาน พิษทราง แก้เชื่อมมัว ทุเลาธาตุ ใช้ในเด็กโต นอกจากนั้น ยังเข้าใน ยาพรหมประสิทธิ์ เป็นยาถ่ายลมร้ายต่างๆ เช่น ชา และ เป็นโรคลมชัก  เป็นยาถ่ายแรงมาก และ ถ่ายเร็วมาก รับประทานเป็นยาอายุวัฒนะ เด็กไม่ควรใช้  จัดเป็นกลุ่มยาระบาย และ ยาถ่าย  (2) แต่อย่างไรก็ดี การใช้ตรีผลา สามารถใช้สัดส่วนไม่เท่ากันได้ เรียกว่ามหาพิกัดตรีผลา (3)
ตำรับ๑ มหาพิกัดตรีผลา แก้กองปิตตะ (ร้อน) หรือช่วงอากาศร้อน
ลูกสมอพิเภก (พัทธปิตตะ) หนัก ๑๒ ส่วน
ลูกสมอไทย (หทัยวาตะ) หนัก ๘ ส่วน
ลูกมะขามป้อม (ศอเสมหะ) หนัก  ๔ ส่วน
ตำรับ๒ มหาพิกัดตรีผลา แก้กองวาตะ (ฝน) หรือช่วงมีฝนตก
ลูกสมอไทย หนัก ๑๒ ส่วน
ลูกมะขามป้อม หนัก ๘ ส่วน
ลูกสมอพิเภก หนัก  ๔
ตำรับ๓ มหาพิกัดตรีผลา แก้กองเสมหะ (หนาว) หรือช่วงอากาศเย็น
ลูกมะขามป้อม หนัก ๑๒ ส่วน
ลูกสมอพิเภก หนัก ๘ ส่วน
ลูกสมอไทย หนัก  ๔ ส่วน

ดังนั้น การใช้มหาพิกัดตรีผลา หรือสัดส่วนของผลไม้ อาจไม่เท่ากัน อนุโลมจากการเปลี่ยนแปลงของฤดูกาล เช่น การที่มีอากาศหนาวเย็น ในช่วงต้นฤดูร้อน การที่มีฝนตกในช่วงฤดูร้อน งานวิจัยพบว่า

  1. ตรีผลามีผลในการป้องกัน และบรรเทาอาการที่เกิดจากลำไส้เล็กของหนูที่ถูกทำลายด้วยยา methotrexate ได้  แต่ ตำรับยาตรีผลาในอัตราส่วนที่ไม่เท่ากัน (1:2:4) เปรียบเทียบกับกลุ่มควบคุม และกลุ่มที่ได้รับยา methotrexate อย่างเดียวจะให้ผลดีกว่าตำรับยาตรีผลาในอัตราส่วนที่เท่ากัน ทั้งนี้เนื่องจากมีการเพิ่มปริมาณของสมอพิเภกและมะขามป้อม ซึ่งมีฤทธิ์ดีในการต้านอนุมูลอิสระ

(Phytother Res 2009;23:1092-8.).

  1. สารสกัดเมทานอล 70% ของผลสมอไทย (Terminalia chebula Retz) เมื่อทดสอบฤทธิ์การแบ่งตัวของ breast cancer lines (MCF-7, S115) prostate cell lines (PC-3, NT1A) และ human osteosarcuma cell พบว่าสารสกัดมีฤทธิ์แรงในการทำให้ cell มะเร็งเกิด necrosis และตาย ขนาดที่ฆ่าเซลล์ได้คือ 400 ไมโครกรัม/ซีซี การแยกหาสารออกฤทธิ์ โดยใช้ ATP assay ช่วย  ได้สารออกฤทธิ์ Chebulonic acid และ ellagic acid เมื่อทดสอบฤทธิ์เปรียบเทียบกับสารกลุ่ม phenolic acid อื่น จากพืชสกุล Terminalia พบว่ามีฤทธิ์เรียง ลำดับดังนี้ Chebulic acid > tannic acid > ellagic acid นอกจากนี้ผู้วิจัยได้ทดลอง ฤทธิ์ต้าน lipid peroxidation พบว่ายับยั้งได้ 89% และยับยั้งการเกิดอนุมูลอิสระได้ 92%

(International Congress and 49th Annual Meeting of the Society for Medicinal Plant Research, Sep2-6;2001:115 ).

  1. พบว่าหนูแรทกลุ่มที่ได้รับกรดเชบูลินิคจากผลสมอ  สามารถป้องกันการเกิดแผลในกระเพาะอาหารด้วยความเย็น แอสไพริน แอลกอฮอล์ และการผูกกระเพราะอาหารส่วน pyrolic เท่ากับ 62.9, 55.3, 80.67 และ 66.63% ตามลำดับ กรดเชบูลินิคในสมอไทยสามารถลดสภาพความเป็นกรด ในส่วนของ free acidity และสภาพกรดรวม เท่ากับ 48.82% และ 38.29% ตามลำดับ และเพิ่มการหลั่งสารเคลือบ (mucin) ได้ 59.75% และการศึกษาในหลอดทดลองพบว่า กรดเชบูลินิคสามารถยับยั้งเอนไซม์ hydrogen potassium ATPase ซึ่งเป็น enzyme ที่ทำหน้าที่ผลิตกรด โดยค่าความเข้มข้นที่สามารถยับยั้งการหลั่งกรดได้ครึ่งหนึ่ง (IC50) มีค่าเท่ากับ 65.01 มคก./มล. (Phytomedicine 2013;20:506-11 ).
  2. สาร Penta-O-galloyl-β-D-glucose (PGG) เป็นสารที่พบปริมาณสูงในสมุนไพรที่มีฤทธิ์ต้านการอักเสบ ได้แก่ ส้มผด (Rhus chinensis ) โบตั๋น (Paeonia suffruticosa ) เมเปิ้ลชานตุง (Acer truncatum ) และสมอไทย (Terminalia chebula ) พบว่าสาร PPG ที่พบในสมอไทย มีฤทธิ์ในการต้านการเกิดการอักเสบโดยการลดการทำงานของนิวโทรฟิล

(Phytotherapy Research 2013;27:986-992).

  1. สมอไทย พบกระจายทั่วไปใน เวียตนาม กัมพูชา ลาว ฟิลิปปินส์ เมียนม่าร์ อินโดนีเซีย ศรีลังกา และไทย ที่ระดับต่ำ และปานกลาง ตำราเวียตนาม กล่าวว่า มีการใช้ในการแพทย์พื้นบ้าน เป็นยาแก้ท้องเสีย บิด ไอ เหงื่อออกกลางคืน ใช้แก้ไอขนาด ๔-๖ กรัม ต้มกิน ถ้าใช้ขนาดสูงขึ้น เป็นยาถ่าย กอล (gall) ของพืชนี้ ยังใช้ในเด็กแก้ท้องเสีย ๕ เซนติกรัม ทุก ๓ ชั่วโมง สำหรับเด็ก อายุ ๑ ปี (4)
  2. สมอพิเภก พบใน เวียตนามตอนใต้ มาเลเซีย กัมพูชา ลาว อินเดีย มาเลเซีย และ ลาว ตำราเวียตนาม กล่าวถึงผลของสมอพิเภก ว่าผลแห้งเป็นยาฝาดสมาน บางครั้งใช้ในการแพทย์พื้นบ้าน กรณีท้องเสีย แต่ผลสด ใช้เป็นยาถ่าย ส่วนเนื้อในเมล็ด (kernel) หากกินมากๆ จะเป็นสารเสพติด องค์ประกอบในผลเป็น แกลลิค-แทนนิน ร้อยละ ๒๐-๒๕ (4)
  3. พบว่าสารฟีนอลิกจากมะขามป้อม มีผลเพิ่มจำนวนของเซลล์ม้ามตามความเข้มข้นที่เพิ่มขึ้น ซึ่งสาร geraniin และ isocorilagin จะมีฤทธิ์ดีที่สุด โดยมีค่าความเข้มข้นที่กระตุ้นภูมิคุ้มกันได้ 50% คือ 56 และ 42 มคก./มล. ตามลำดับ สำหรับฤทธิ์ในการต้านมะเร็ง พบว่า geraniin มีฤทธิ์แรงที่สุดในการยับยั้งการเพิ่มจำนวนของเซลล์ MCF-7 โดยมีค่าความเข้มข้นที่ยับยั้งการเพิ่มจำนวนของเซลล์ได้ 50% (IC50) เท่ากับ 13.2 มคก./มล. ส่วนสาร isocorilagin มีฤทธิ์แรงที่สุดในการยับยั้งการเพิ่มจำนวนของเซลล์ HELF (IC50) เท่ากับ 51.4 มคก./มล.) สรุปได้ว่าสาร ฟีนอลิกจากมะขามป้อม มีฤทธิ์ต้านเซลล์มะเร็งได้ โดยอาจเป็นผลมาจากฤทธิ์ในการเพิ่มภูมิคุ้มกันของสาร

(Food Chemistry 2012;131:685-90.)

  1. หนังสือมติชนคอลัมน์ชีวิตคุณภาพ หน้า ๑๐ วันอังคารที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ.๒๕๕๔ หัวข้อ “ตรีผลา สูตรสมุนไพรต้านชรา” –กรมแพทย์แผนไทยชี้ยับยั้งมะเร็ง. แนะนำให้ใช้สูตร ตรีผลาประกอบด้วย สมอพิเภก ๑๐๐ กรัม สมอไทย ๒๐๐ กรัม และ มะขามป้อม ๔๐๐ กรัม นำผลไม้ทั้งสามชนิด ใส่หม้อ เติมน้ำ ๖ ลิตร ต้มน้ำเดือด ๓๐ นาที เติมน้ำตาลทราย ๖๐๐ กรัม เกลือ ๑ ช้อนชา กรองผ่านผ้าหรือกระชอน ใส่ภาชนะ ดื่มได้ทั้งร้อนเย็น แทนเครื่องดื่มทั่วไปได้ เหมาะสำหรับผู้เป็นหวัดบ่อย ๆ ช่วยเสริมภูมิต้านทาน ทั้งยังมีสรรพคุณชะลอความชรา

เอกสารอ้างอิง

    • สมาคมโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ. ประมวลสรรพคุณยาไทย (ภาคสาม) ว่าด้วย พฤกษชาติ วัตถุธาตุ และ สัตว์วัตถุนานาชนิด. สำนักวัดพระเชตุพน ฯ (วัดโพธิ์) ท่าเตียน กทม. ๒๕๑๖ หน้า ๑๑๓.
    • ตำรับยาแผนโบราณ. กองการประกอบโรคศิลปะ สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. นายทรงยศ ชัยชนะ และ นายไพบูรณ์ แก้วกาญจน์. หน้า ๙๑, ๙๓
    • เภสัชกรรมไทย. ไม่ปรากฏ วัน เดือน ปีที่ตีพิมพ์.
    • Nguyen Van Duong, Medicinal plants of Vietnam, Cambodia and Lao, Library of Congress, Vietnam 1993
  : บทความ : รศ.ดร.ภญ.พาณี ศิริสะอาด
  : ภาพประกอบโดย : สุภฎารัตน์ สุธีพรวิโรจน์
   :หมายเหตุ :
---------------------------------------------------------------------------------
เปิดโลกเขียวมะกอก

Share |
 

เปิดโลกเขียวมะกอก